Analizden altyapıya: freelance işlerde bütün süreci üstlenmek
Freelance olarak geliştirdiğim e-ticaret, kongre ve kurumsal web sitelerinde analiz, tasarım, yazılım ve teknik altyapının tamamı bendeydi. Bu notta tek kişinin bütün süreci taşımasının neyi kolaylaştırdığını ve neyi zorlaştırdığını anlatıyorum.
01Tek sorumlu, birden fazla şapka
Freelance işlerimde genellikle tek bir rolüm olmadı. Firmalar ve ajanslar için kurumsal web siteleri, kongreler için etkinlik siteleri ve satış odaklı e-ticaret siteleri geliştirdim. Her birinde ihtiyacın anlaşılması, arayüzün tasarlanması, uygulamanın geliştirilmesi ve teknik altyapının kurulması aynı sorumluluğun parçalarıydı. Bunların hepsini bireysel olarak, baştan sona yürüttüm.
Bu durumu başlarda yalnızca bir iş yükü olarak görüyordum. Zamanla bunun bir bakış açısı da kazandırdığını fark ettim. Bir ekipte her aşama farklı kişilerde olduğunda, kararlar aşamalar arasında el değiştirirken bir kısmı yolda kayboluyor. Tek kişi bütün süreci taşıdığında bu kayıp azalıyor, ama yerine başka riskler geliyor. Bu notta ikisini de dürüstçe ele almak istiyorum.
02Analiz aşamasını küçümsememek
Bütün süreci üstlenen biri için en kolay hata, analiz aşamasını hızlıca geçip doğrudan tasarıma ya da koda atlamak. Kafamda bir çözüm şekillendiği anda onu üretmeye başlamak cazip geliyor. Oysa freelance işlerde müşterinin ihtiyacı çoğu zaman ilk konuşmada tam olarak netleşmiyor.
Bu yüzden her işte önce kapsamı, kullanıcı akışını ve içerik yapısını belirlemeye çalıştım. Bir e-ticaret sitesinde kullanıcı deneyimi ile arka plandaki işleyişin birlikte tasarlanması gerekiyor. Bir kongre sitesinde bilgilerin anlaşılır bir yapıda sunulması öne çıkıyor. Kurumsal sitelerde ise firmanın ya da ajansın ne yaptığını ve nasıl bir değer sunduğunu açıkça anlatmak esas. Her tür farklı bir soruyla başlıyor ve analiz, bence o soruyu doğru sormaktan ibaret.
03Tasarım ve geliştirme aynı masada
Tasarımı ve geliştirmeyi aynı kişinin yapmasının en somut faydası, tasarım kararlarının uygulanabilirliğini daha çizerken düşünebilmek. Bir arayüzü tasarlarken onun nasıl kodlanacağını, hangi içeriğin nereden geleceğini ve sayfanın farklı ekranlarda nasıl davranacağını aynı anda tartabiliyorum. Bu, tasarım ile uygulama arasındaki "bu böyle yapılamaz" türünden geri dönüşleri azaltıyor.
Kongre sitelerinde bunu özellikle hissettim. Etkinlik sitelerinde içeriğin düzeni ile gezinme deneyimi birbirini doğrudan etkiliyor. Tasarımı ve yazılımı aynı bilgi yapısı üzerinden yürütmek, sayfaların hem okunabilir hem de bakımı kolay kalmasına yardım etti. Kurumsal sitelerde de içerik mimarisini, görsel arayüzü ve uygulamayı birlikte geliştirmek, kurumun kimliğinin web üzerindeki karşılığını daha tutarlı kılıyor.
Tek kişi bütün süreci taşıdığında kararlar el değiştirirken kaybolmuyor, ama onları sorgulayacak ikinci bir göz de olmuyor.
04Görünmeyen kısım: teknik altyapı
Müşterinin gördüğü şey çoğunlukla arayüz. Ama sitenin çalışmasını sağlayan teknik altyapı da işin bir parçası ve sorumluluğu yine bende. Bu kısım görünmediği için ihmal edilmeye en açık olan kısım. Bir sitenin teslim edildiği gün düzgün çalışması yetmiyor, sonrasında da anlaşılır ve sürdürülebilir kalması gerekiyor.
Bu konuda benimsediğim yaklaşım basit: altyapıyı ilk günden işin bir parçası olarak planlamak, sona bırakmamak. Arayüz, uygulama mantığı ve altyapı birlikte ele alındığında sonradan yapılan yamalar azalıyor. Özellikle e-ticaret gibi işleyişin doğrudan kullanıcıya yansıdığı projelerde, arka plandaki yapının sağlam olması ön yüzdeki deneyim kadar önemli.
Teslimden sonra siteyi açan bir başkasının, ister müşterinin ekibi ister ileride işi devralacak bir geliştirici olsun, yapıyı anlayabilmesi de bu sürdürülebilirliğin bir parçası. Bu yüzden düzenli bir yapıyı ve anlaşılır kararları, teknik borç birikmeden kurmaya özen gösteriyorum.
05Tek başına çalışmanın sınırları
Bütün süreci üstlenmenin açıkça söylenmesi gereken bir zayıf yanı var: kendi kararlarını sorgulayacak ikinci bir kişi yok. Bir ekipte tasarımcı geliştiricinin varsayımlarını, geliştirici de tasarımcının varsayımlarını yakalayabiliyor. Tek başına çalışırken bu kontrolü bilinçli olarak kendim kurmam gerekiyor.
Bunun için birkaç alışkanlık edinmeye çalıştım. Bir aşamayı bitirdiğimde ona biraz zaman geçtikten sonra, farklı bir rolün gözüyle yeniden bakıyorum. Tasarımı bitirdiğimde bir geliştirici gibi, kodu bitirdiğimde bir kullanıcı gibi düşünmeye çalışıyorum. Müşteriyle yapılan konuşmaları da yalnızca onay almak için değil, varsayımlarımı sınamak için kullanmayı önemsiyorum. Kusursuz bir yöntem değil, ama tek kişilik bir süreçte en azından kör noktaları azaltıyor.